Dag 9, Herdenken

‘I will put my breath into you and you shall live again, and I will set you upon your own soil’

In de afgelopen negen dagen hebben we bij allerlei ontmoetingen met mensen in Israël wel gemerkt dat het thema van de Holocaust nooit ver weg is. Het Joodse volk is immers een volk van gedenken. Zowel het vroege verleden als de recente geschiedenis. De trauma’s van voorbije tijden hebben grote invloed op de wijze waarop Joden vandaag de dag de wereld om hen heen, in het bijzonder hun bestaan in het land Israël, beleven. Alia maken is thuiskomen. Wonen in Israël is aangemeerd zijn in een veilige haven. Gelovige Joden ervaren dat zij in Israël makkelijker en intensiever met de Thora kunnen leven dan in de diaspora, waar Joden altijd een minderheid zijn. De opluchting van een eigen land, een eigen staat, te hebben, gaat voortdurend hand in hand met de schrik en het trauma van de Shoah. Want Israël is ontstaan in de schaduw van de ondergang van het Joodse volk. Iemand zei: ’het trauma van de holocaust zit vlak onder onze huid.’ Dat hebben we dan ook gemerkt tijdens ons verblijf tot nu. 

Maar vandaag bleef de holocaust niet langer impliciet, integendeel: in alle hevigheid stelden we ons bloot aan de ten hemel schreiende ellende die het Joodse volk onder de naziterreur ten deel is gevallen. Vanmorgen om kwart over negen passeerden we de toegangspoort van Yad Vashem, het holocaustmuseum in Jeruzalem. Boven de poort staan woorden uit Ezechiël 37, 14: ‘I will put my breath into you and you shall live again, and I will set you upon your own soil’. In de Bijbel wordt deze profetie uitgesproken over het dal met de dorre doodsbeenderen (van Israël). Ik kon deze woorden dan ook niet lezen zonder aan dit schrikwekkende visioen van Ezechiël te denken en vreesde voor wat ik straks te zien zou krijgen. Mijn vrees bleek terecht. Na binnenkomst word je meteen meegevoerd door een lange laan waarin de opkomst van het nazisme en de uitbarsting van Jodenhaat worden verteld en getoond, die uitmondde in de Tweede Wereldoorlog en bijna de vernietiging van het Joodse volk ten gevolge had. De beelden zijn bekend, maar zoals nu, na alle indrukken hier in Israël, zag ik ze nog nooit: de schimmen in pyjama’s, de holle lege blik in de ogen van geraamtes van mensen. De getto’s, de barakken en britsen van de concentratiekampen. De gestaalde hoogmoed en de intimiderende uniformen van hun vijanden. Het oorlogstuig. Het hele duivelse apparaat… De verhalen te horen van hen die de hel overleefden…. Een lange donkere tunnel waar je doorheen wordt getrokken. 

Even verstild als opgelucht begroette ik de buitenlucht. Toen nog naar het Kindermonument geweest. Dit monument is uit een grot gehouwen en is een laatste eerbewijs aan de ongeveer 1,5 miljoen kinderen, die tijdens de holocaust zijn omgekomen. Je treedt een donker heelal binnen. Onder en boven en om je heen branden kaarslichten. Een stem noemt de namen van de kinderen, één voor één. Alsof je in een donkere nacht naar de sterren tuurt: hoe langer je tuurt, des te meer sterren gaan stralen. Ontelbare lichten doemen uit het donker op. Gangen, straten van licht in de duisternis. In een flits schiet het bij me omhoog: ze zijn niet weg, ze zijn om mij heen…

We zeggen niet veel als we even later naar onze volgende afspraak rijden. Er worden een paar flauwe theologengrappen uitgewisseld. Blijkbaar moet de stoom er even vanaf. Dan volgt een ontmoeting met enkele Nederlandssprekende holocaustoverlevenden. Samen met enkele anderen spreek ik met Herbert (Zvi) Wachsmann. Hij is geboren in 1940. Zijn Joodse moeder was alleenstaand en begreep dat zij Zvi ergens moest onderbrengen tijdens die gevaarlijke tijd. Zvi vond onderdak in een Rooms Katholiek kindertehuis in Rotterdam bij zuster Tates. Zuster Tates hielp Zvi door de oorlog heen. Zvi’s moeder kwam in 1942 al om in Auschwitz. Later emigreerde Zvi naar Israel. Hij trouwde, kreeg 5 kinderen en heeft 10 kleinkinderen. Behalve zuster Tates was er niemand om hem te helpen. Van de Nederlandse regering viel voor Zvi weinig te verwachten. Op eigen kracht heeft hij zijn leven opgebouwd. Het verleden is altijd aanwezig, maar Zvi heeft zich niet door het verleden laten kapen. Hij koos voor de toekomst en is blij dat hij vandaag in Israël leeft. Nadat we afscheid hebben genomen, echoën nog lang de woorden van Ezechiël na:: ‘I will put my breath into you and you shall live again, and I will set you upon your own soil’.

En nog een zinnetje, dat ik maar niet mijn hoofd kan krijgen: ‘Bedenk dat u zelf slaaf bent geweest in Egypte, totdat de HEER, uw God, u bevrijdde’ (Deut. 15: 15).